Mentale ongezondheid bij werknemers: het is de kraan!

Er gaat haast geen maand voorbij zonder dat er ergens in het (sociale) medialandschap aandacht is voor toenemende depressies en burn-outs onder werknemers. Intussen vormen psychische problemen de hoofdoorzaak van langdurige ziekte. Inderdaad, volgens recente (2024) statistieken van het RIZIV over arbeidsongeschiktheid kan 37% van mensen die langer dan een jaar niet kunnen werken, dat niet door psychosociale aandoeningen. Bij twee derde van deze groep komt dat door depressie of burn-out. Tussen 2016 en 2022 is het aantal personen met langdurige ziekte die lijden aan een van deze twee aandoeningen met bijna 50% gestegen! Opvallend is ook dat deze kwalijke fenomenen zich op steeds jongere leeftijd voordoen.  

We weten dit nu al jaren en toch blijft het probleem zich gestaag verder manifesteren. Wat is er aan de hand?  

De coronaperiode, en hoe die werd aangepakt, zit er natuurlijk voor iets tussen. De wereldwijde negatieve consequenties van de herhaalde lockdown-maatregelen werden lang in de doofpot gestoken maar komen nu stelselmatig steeds meer naar buiten: o.a. toename van stress, ongezonde levensstijl, emotionele en mentale problemen en verslavingen passeren de revue van neveneffecten, zoals weergegeven in een recent overzichtsartikel van Gerry Quinn en collega’s. Verschillende bronnen geven aan dat de COVID-periode een nefaste negatieve wending heeft gegeven aan de algemene geestelijke gezondheid.  

Maar er is meer. De kwalijke evolutie was al langer aan de gang, en niet alleen bij ons. Volgens duidelijke analyses van John Crombez op basis van Engelse data, en gepubliceerd in het Belgisch tijdschrift voor sociale zekerheid, valt het op dat vanaf 2014 de rapportering van problemen bij de volwassen bevolking omwille van stress en depressie in een steile klim zitten. 

Wat is er sinds de voorbije 10 jaar dan zo veranderd in onze samenleving dat die toename zich zo opvallend manifesteert? Vroeger was er toch ook al stress? We leefden de voorgaande decennia toch ook al veel te gehaast? Denk maar aan het liedje ‘Opzij’ van Herman Van Veen (dateert van…1979). Ik citeer een stukje van de tekst: “Opzij, opzij, opzij, maak plaats, maak plaats, maak plaats, wij hebben ongelofelijke haast.”  

Dus wat is er dan wél veranderd? Een van de oorzaken die vaak wordt geciteerd is een gebrek aan respect en waardering. Het is een van de belangrijke menselijke behoeften uit de bekende behoeften-piramide van Maslow. En inderdaad, het is vaak een combinatie van overbelasting, het gebrek aan zingeving én net dat gebrek aan erkenning en waardering die tot mentale uitputting kan leiden. Maar dit volstaat niet als verklaring voor de steile evolutie. 

De Nederlandse burn-out experte Nell van de Ligt ziet drie belangrijke veranderingen in het samenspel tussen mens en samenleving.  

1. Een verschuiving van handen- naar hoofdarbeid. We werken nu veel meer met ons hoofd dan met onze handen, en dat hebben we te danken aan de technologische evolutie.  
2. Een sterke stijging van belasting door en beschikbaarheid voor het werk. Het werk is nog intensiever geworden en – vooral – we moeten veel meer beschikbaar zijn. In de vorige eeuw was het gebruikelijk, ook voor mensen met een belangrijke functie, dat het werk erop zat na pakweg 18u, en dat het weekend expliciet vrije tijd betekende. Ja, er was stress, maar er was voldoende tijd om te ‘ontstressen’. Maar vandaag wordt er haast constant op mensen beroep gedaan.   
3. Ook buiten het werk belasten we onze geest. Ook thuis zijn er veel minder rust - en ontspanningsmomenten. Van de Ligt wijst op zorgtaken en huishoudelijke klussen die op beide partners te wachten, maar voeg daar gerust de enorme tijd op social media aan toe. Niet alleen zorgt dat – bij overdreven gebruik – tot meer angst en depressies, maar het neemt ook de tijd weg om aan activiteiten te besteden die het brein versterken: activiteiten in de natuur, creatieve activiteiten en momenten van echte fysieke verbinding.  

Vandaag situeren de oplossingen die men aanreikt zich vooral op het vlak van re-integratie. Er is een ware business ontstaan om mensen met al dan niet langdurige mentale problemen weer op ‘het juiste spoor’ te brengen, met wisselend succes. 

Het is dweilen met de kraan open. 

Toegegeven, de dweilen worden beter en men slaagt er al vaker in om mensen weer aan het werk te krijgen. Maar de kraan, die blijft open staan: er komen steeds meer nieuwe gevallen bij! 

Het is aan ons, als samenleving, om die kraan dicht te draaien. En de instrumenten zijn daar: 

Op het werk: iedereen met respect en vriendelijkheid bejegenen, elkaar steunen en waarderen, de privé-tijd respecteren en ervoor zorgen dat de jobinhoud toelaat om zich te ontplooien en zich nuttig te maken.   

Algemeen: gezonde voeding en lichaamsbeweging stimuleren (heel belangrijke rol voor gemeentebesturen maar ook werkgevers), juiste adviezen geven voor een gezonde slaap en ademhaling, en – zoals hierboven aangegeven – een boost geven aan creatieve activiteiten en tijd doorbrengen met elkaar en in de natuur. En die social media, houd die binnen de perken. Meer nog, die notificaties allerhande (“breaking news”- en andere hysterische toestanden) en de beruchte FOMO,… Maak daar gewoon komaf mee. Digitale technologie dient om ons een beter leven te laten leiden; we mogen ons leven niet laten leiden door de digitale technologie!